Gerard van Honthorst was in zijn glorietijd succesvoller, bekender en rijker dan Rembrandt. Rijken en gekroonde hoofden lieten zich liever schilderen door hem, de Utrechtse caravaggist, dan door Rembrandt. Het Centraal Museum in zijn geboortestad Utrecht toont zijn weg naar succes aan de hand van 55 schilderijen en 40 tekeningen, waaronder zijn ‘nachtstukken’ en statieportretten. Wie zouden wij, in onze selfie-titktok-influencertijd, ons portret laten schilderen, Rembrandt of Van Honthorst?

Geboren in een Utrechtse familie leert Gerard van Honthorst (1592-1656) het schildersvak van zijn vader, die decoratieschilder was (vakman die speciale versieringen en technieken aanbrengt op muren, plafonds, meubels en objecten), en later van kunstschilder Abraham Bloemaert.

Rond 1613/14 vertrekt hij op naar Rome, waar hij diep onder de indruk raakt van Caravaggio. Deze Italiaanse meester van licht en donker is een paar jaar eerder overleden, maar zijn stijl vindt nog massaal navolging.

Het is dan ook stemmig duister in de eerste zaal waar diverse ‘nachtstukken’ uit zijn tijd in Rome hangen met de sterke licht-donkercontrasten à la Caravaggio. Kijkend naar het kaarslicht, dat door de hand van deze vrouw heen lijkt te schijnen, zien we de virtuositeit van Van Honthorst als volger van Caravaggio.

Van Honthorst maakte in Rome furore met zijn nachtstukken en krijgt de bijnaam Gherardo delle Notti (Gerard van de nacht). Hij mag zelfs prominenten als kardinaal Borghese en Cosimo II de’ Medici tot zijn opdrachtgevers rekenen. Bijbelse taferelen zijn hier in trek, zoals deze dramatische nachtelijke scène. De bijbelse haan heeft gekraaid en Petrus (links) verloochent Jezus. De meid wijst beschuldigend naar hem, maar Petrus blijft ontkennen, tot drie keer toe.

Tussen de olieverfschilderijen hangt ook een van de zeldzame tekeningen uit zijn Romeinse tijd, daarop ontmoet de Ongelovige Thomas Jezus na zijn wederopstanding en gelooft hem niet.

Rond 1620 keert Gerard van Honthorst terug naar zijn geboortestad waar hij zal uitgroeien tot een beroemde caravaggist. Opdrachten van de gegoede burgerij en koningshuizen volgen elkaar op en zijn carrière als historieschilder en portrettist zit in de lift. Als geen ander weet Van Honthorst wat zijn opdrachtgevers willen, en hij geeft hen dat. Kortom, hij begrijpt de markt die vraagt om vrolijke gezelschappen en genrestukken, pastorale schilderijen en drinkende of musicerende mensen.

Tegenwoordig noemen we dat ‘een commerciële schilder, het Centraal Museum omschrijft hem als ‘een vriendelijke, bescheiden en teruggetrokken man die zich makkelijk aan zijn omgeving aanpast.
Is er iemand die bij het zien van deze vrolijk drinkende vioolspeler niet aan Frans Hals moet denken?

De blozende herderin met de duiven is weliswaar pastoraal, maar de goede verstaander uit de 17e eeuw begreep dat ze op het punt stond de duiven te laten vliegen, dat wil zeggen: haar maagdelijkheid te gaan verliezen. ‘Dat kun je wel aan de ogen zien,’ zegt een kennelijk geroutineerde bezoeker naast mij tegen zijn vrouw.

Intussen schilderde Van Honthorst nog steeds bijbelse taferelen, zoals de bij schilders altijd populaire Susanna die bespied wordt en vlucht. En kerkvorsten vroegen hem om altaarstukken, zoals deze 4 meter hoge Bewening van Christus voor de Sint Baafskathedraal in Gent.

Maar ook als portretschilder maakte hij naam binnen en buiten de grenzen. Daarom opende hij naast zijn schildersatelier in Utrecht een tweede atelier in Den Haag in 1637. Hij werd de favoriete hofschilder van de Oranje-Nassau’s in Den Haag, de Engelse koning Charles I liet zich portretteren en velen volgden hun voorbeeld zoals George Villiers, 1ste Hertog van Buckingham

Het lijken twee meisjes op dit statieportret van prins Willem van Oranje III (3 jaar, links) en zijn tante Maria, prinses van Oranje van 11 jaar. Maar jurkjes waren voor kleine jongetjes vrij normaal destijds. Van Honthorst schilderde dit portret in opdracht van Amalia van Solms, de vrouw van prins Frederik Hendrik van Oranje.

Hij schilderde ook een statieportret van Amalia van Solms zelf in 1632. Al was hij niet eerste keus van het hof, want eerder dat jaar had de iets jongere Rembrandt de opdracht hiervoor gekregen. Maar de 30-jarige Amalia was niet blij met zijn ouwelijke, sombere versie (midden), zelfs al was die misschien realistisch. Dus kreeg Van Honthorst alsnog de opdracht, en hij wist wel de gevraagde koninklijke versie op het doek te toveren (rechts).

Rembrandt ging zijn eigen artistieke gang, Gerard luisterde naar de klant. Welke schilder zouden we zelf kiezen, wetend dat je portret waarschijnlijk nog generaties lang aan de paleismuren zal hangen? Gerard, met zijn glamourportretten zonder piekhaar en puistjes, maakt een goede kans. Tenzij we natuurlijk als belegger denken en met een vooruitziende blik vermoeden dat een Rembrandt eeuwen later heel veel meer waard zal worden. Want de smaak veranderde in de jaren die volgden en voorlopig is Rembrandt de winnaar gebleken.

Meer over Van Honthorst en hoe we zijn statieportretten van Amalia en Frederik Hendrik nog jaarlijks zien tijdens de koninklijke kersttoespraak: https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/4061457/gerard-van-honthorst-was-beroemder-dan-rembrandt
Centraal Museum Utrecht
Gerard van Honthorst – In alles anders dan Rembrandt t/m 13 september 2026
Agnietenstraat 1, Utrecht
https://www.centraalmuseum.nl/nl
