Van gasthuis tot Tree of Wisdom in Amsterdamse UB

Eeuwenlang werden er gebeden gehoord, zieken verpleegd en operaties uitgevoerd. Maar sinds 2025 vinden we op het Binnengasthuisterrein vooral studenten, docenten en heel veel boeken in een spectaculair verbouwde universiteitsbibliotheek. Hoe werd een middeleeuws klooster en ziekenhuis een hypermoderne bibliotheek en studiezaal in het centrum van Amsterdam?

Universiteitsbibliotheek Amsterdam

Als we de vroegere binnenplaats van het voormalige ziekenhuis binnenkomen, valt direct de sensationele verbouwing door MVSA Architects op. De binnenplaats is nu overkapt door een enorme glazen atriumkap, in het midden gedragen door een zware stalen kolom die op een boom lijkt. Deze ‘Tree of Wisdom’ draagt het dak, is tegelijkertijd een trap naar boven èn bestaat uit buizen die regenwater van het dak opvangen. Regenwater om de toiletten door te spoelen, hier doen ze het.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Binnenplaats

Toch is de sfeer van de oude binnenplaats behouden, de ziekenhuismuren zijn zorgvuldig gerestaureerd. De balkonnetjes waarop de patiënten ‘gelucht’ werden, de verfkleuren, de regenpijpen, de architecten van Buro Stigt die de renovatie deden, gingen met verve terug in de tijd.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam

Zelf de luifels boven de deuren – niet meer nodig – zijn behouden, terwijl de blinkende nieuwe regenpijp ook geen functie meer heeft. Het lijkt zelfs alsof de klapramen openstaan, maar ook dat is voor de sier, er zit vensterglas voor.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Ingang voormalige zusterhuis

Zo komen we overal verwijzingen tegen naar dat oude Binnengasthuis uit 1870. De meest bijzondere verwijzing horen we van onze gids, waarbij hij wijst op een hoek van de binnenplaats. ‘Daar vonden ze tijdens de verbouwing een aantal oude graven. De overblijfselen worden nu onderzocht om te weten of deze mensen aan de pest gestorven zijn.’

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Gevel gasthuis 1909, Beeldbank Spaarnestad

Het kan best zijn dat de graven ouder zijn, want de geschiedenis van deze plek gaat terug tot de Middeleeuwen, toen hier in 1403 een nonnenklooster werd gesticht.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
”t Nieuwe Nonnen-klooster genaamt Ter Lelien’, ca. 1544

Na de Alteratie in 1578 kwamen voormalige kloosters ‘vrij’, ze waren niet meer nodig en sindsdien werd het terrein gebruikt voor gasthuizen, tot 1981. Het Binnengasthuis was het laatste ziekenhuis dat hier stond, totdat het in 1981 opging in het AMC.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Ets Jan Bulthuis, ca. 1750. Beeldbank

Tot zover de buitenkant, gezien vanaf de binnenplaats. Binnen in de voormalige Tweede Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis is er veel meer veranderd. De vroegere snijzaal annex anatomisch theater bijvoorbeeld, wordt nu gebruikt voor lezingen.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Vroegere snijzaal

Onvoorstelbaar dat je honderden jaren geleden gewoon als belangstellende de snijzaal kon binnenlopen om een operatie mee te maken. Of een anatomische les, zoals Rembrandt en Michelangelo die regelmatig bezochten. Hygiene was toen nog nergens voor nodig in de medische wetenschap en de antiseptische werkmethode van Ignaz Semmelweis’ was nog onbekend.
Verderop, in het herentoilet, verwijzen de ‘chirurgische’ lampen naar het medische verleden.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Chirurgisch licht in herentoilet

Een Zusterhuis, bestemd voor de verpleging, maakte ook deel uit van het Binnengasthuis. Van die verpleging in de 18e en begin 19e eeuw moeten we ons niet te veel voorstellen. Pieter van Eeghen had zich nog niet over ziekenhuizen ontfermd, en je werd er meestal niet beter. Wikipedia over het Binnengasthuis: ‘de verpleging bestond uit “knechten en meiden” die zich, volgens een rapport van het stadsbestuur in 1882, schuldig maakten aan drankmisbruik en mishandeling, de medicijnen verkochten en het voedsel voor zichzelf hielden. In reactie besloot de stad een jaar later om gediplomeerde verplegers in dienst te nemen.’

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
In het zusterhuis

Nu vinden we in het Zusterhuis en de Chirurgische vooral boeken en studiezalen vol blokkende studenten.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Studiezaal

Opvallend is dat de studiezalen vrij klein zijn en verspreid over de gebouwen. ‘Dat werd ingegeven door de bouw van het voormalige gasthuis,’ legt de gids uit. Zouden er desondanks nog altijd vele romances in de studiezaal ontstaan, net als vroeger in studiezaal van de oude UB?
Voor nieuwe bezoekers zoals wij, heeft het hele complex van gangen en trappen iets van een doolhof. Maar wel met beeldschone trappenhuizen.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Trappenhuis

Aan de wanden van dit trappenhuis zijn boeken van albast te zien. Het zijn de kunstwerken ‘The Residents’ van Lynne Leegte, ze verwijzen naar de echte bewoners van dit gebouw: de boeken. Het begint een paar boeken, op weg naar de eerste etage. Op elke volgende etage worden het er meer.

Universiteitsbibliotheek Amsterdam

Het Zusterhuis gaat over in de nieuwbouw aan de Nieuwe Doelenstraat, met aan de buitenkant opvallende gevelplaten (rechts op de foto hieronder).

Universiteitsbibliotheek Amsterdam

Deze enorme sierwand laat in 24 talen een regel van dichter Nijhoff zien: ‘Lees maar, er staat niet wat er staat‘ (uit ‘Awater’).

Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Siergevel (samenwerking UvA, MVSA Architects en ontwerper Erik van Blokland)

De poëtische letters lijken van koper en verkleuren zelfs een beetje groenig, maar ze zijn van 3-D geprinte kunststof. De liggende delen van de letters lopen schuin naar beneden af, zodat duiven er niet op kunnen zitten. Aan de binnenkant is bovendien kippengaas gespannen om nestbouw te voorkomen. Want duiven zijn niet welkom in de Tree of Wisdom.

UBA universiteitsbibliotheek, Amsterdam

Oh ja, en je kunt er natuurlijk nog altijd boeken lenen, de uitleenbalie zit in de kelder!

Meer over de bouw van de bibliotheek van de toekomst, de geschiedenis en de vele uitdagingen die ze onderweg tegenkwamen in deze video (10 min.): https://www.youtube.com/watch?v=mYKLbQms9F4

Nagekomen bericht: de UvA-bibliotheek wint de Amsterdamse Architectuurprijs 2026.
Het oordeel van de vakjury: ‘Dit is een inspirerend voorbeeld van hoe men door het verbinden van bestaande bouw met nieuwbouw kwaliteit kan blijven toevoegen aan de stad. Het op deze manier optoppen, splitsen en inbreiden in bestaande contexten ziet de jury als toekomst van de gebouwde omgeving.’

Universiteitsbibliotheek Universiteitskwartier
Vendelstraat 2, Amsterdam
https://uba.uva.nl/contact/locaties-en-openingstijden/universiteitskwartier/universiteitsbibliotheek-vendelstraat.html
Toegankelijk voor (oud) studenten en docenten, rondleidingen mogelijk op afspraak.

Berichten gemaakt 249

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Gerelateerde berichten

Type je zoekwoorden hierboven en druk op Enter om te zoeken. Druk ESC om te annuleren.

Terug naar boven