Hoe zag het dagelijkse leven in de tijd van Rembrandt eruit? Om dat te laten zien is de Philips-vleugel van het Rijksmuseum ingericht als een levensgrote kijkdoos. Kleurrijke decors en bijzondere voorwerpen nemen ons mee in het dagelijks bestaan, van opstaan uit de bedstede en aankleden, tot tafelzilver, bedpannen en kinderkamertaferelen. Met natuurlijk een ereplaats voor de twee fantastische 17e eeuwse poppenhuizen die dames Oortman en Dunois in die tijd lieten bouwen.

Het is nog schemerig in de vroege morgen, de enige plek in huis waar het misschien een beetje warm is, is bij de haard.

De dag begint in de slaapkamer, waar de beddenpan (om het bed te verwarmen) is afgekoeld; het nachthemd gaat uit.

De heer des huizes buigt zich over een Delfts blauw scheerbekken, zijn plooikraag voor de komende dag ligt al klaar.

Zijn vrouw haast zich naar de rode kijkdoos waarin de conservator haar rijglijfje heeft klaar gehangen. Het kamermeisje helpt haar met aankleden.

En dan moet ze als hoofd van het huishouden ook haar gordel nog om, daaraan hangen alle sleutels van het huis plus een bestekkoker.

Intussen borrelt het huis van de geluiden, ontbijtgeluiden (haring en bier!) uit de keuken, gerommel en gehuil uit de kinderkamer. Het fornuis wordt warm gestookt, de dag is begonnen.

Intussen zit de erfgenaam van de familie nog op de kakstoel in de kinderkamer en ligt de jongste telg nog in de wieg.

De mandwieg van de baby is afgedekt met een wiegendoek, om het kindje warm te houden. Kou en tocht vond men gevaarlijker dan verstikkingsgevaar.

Als de baby straks wakker is, krijgt ze dit geborduurde zijden jasje aan (maatje 68), gevoerd met linnen voor de warmte. Nee, het is geen feestoutfit maar gewoon doordeweekse kleding van de kleine.

Intussen is mams volledig aangekleed en bezig met haar kantwerkje en haar bijbel.

Veel voorwerpen bij dit soort tentoonstellingen zijn afkomstig van de elite, van hun huisraad bleef meestal meer over dan van de spulletjes van arme landgenoten, die veelal in één enkele (kelder)kamer woonden. Hun nalatenschap wordt hooguit aan scherven teruggevonden in een opgegraven beerput.

De huisraad van de gewone Nederlander was dus niet groot. De inventaris van Thomas Hendriks bijvoorbeeld, gemaakt door de Stadsarmenkamer in Zwolle in 1673, bevatte linnengoed, kleding en kookgerei, maar geen meubelen. Zijn (nagemaakte) spullen passen inderdaad makkelijk in een kast, zien we hier.

De ‘kast’ van Thomas Hendriks is net zo groot als het poppenhuis van Petronella Oortman. De twee gigantische 17e eeuwse poppenhuizen van het Rijksmuseum zijn voor deze gelegenheid verplaatst naar de tentoonstellingsvloer. Ze behoorden toe aan rijke dames, die hierin een ideaal huishouden verzamelden. Ze waren niet bedoeld als speelgoed en kostten destijds ongeveer evenveel als een echt grachtenpand.

De inhoud van het poppenhuis klopte tot in de kleinste details met de werkelijkheid. Zijden gordijntjes, porselein, zilveren kannen, alles werd door gespecialiseerde miniatuurmakers nauwgezet nagemaakt van juiste materiaal.

Dit is burgemeestersfamilie Sonck uit Hoorn, vijf kinderen plus de min van baby Lucia rechtsboven.

Zonder op de beschrijving te kijken proberen we de enige zoon te lokaliseren. We blijken het goed te hebben: linksonder aan de hand van zijn vader staat Albert, met jurkje. De familie had een beerput bij hun huis waarin ze afval en uitwerpselen gooiden. Toen de beerput in 2019 werd opgegraven, leverde dat een schat aan informatie op over hun eetpatroon: visgraten, eierschalen, botjes van varkens, kippen, blauwe reigers, roerdompen en watersnip kwamen tevoorschijn.
Daarnaast kwam er veel keukengerei en servies boven water, van Chinees porselein en Italiaans en Delfts aardewerk tot allerlei kookgerei. Genoeg om er een keukenkast mee te vullen hier in het Rijks.

De dinertafel van de familie Sponck zal er vast net zo rijk uitgezien hebben als deze tafel van weduwe Agneta Deutz uit Amsterdam.

Dineren in de donkere maanden van de 17e eeuw gebeurde natuurlijk bij kaarslicht en het werd pas echt sprookjesachtig als de eetkamer behangen was met goudleer, dat het licht van de kaarsen en de haard prachtig reflecteerde.

Nog luxer was een wandkleed aan de muur, maar ja, dat reflecteerde niet en daar bleven etensgeuren in hangen.

Aan alles komt een einde, vrij abrupt zelfs. Want als we belanden in de laatste zaal, staan we oog in oog met het definitieve einde als een bewoner voor de laatste keer het huis verlaat.

Steef de Jong – een wereld van karton
De geschilderde decors van de tentoonstelling vormen samen soort levensgrote kijkdoos waardoor we in het leven van 17e eeuwers binnenstappen. Ze zijn het werk van theatermaker en beeldend kunstenaar Steef de Jong, onder meer bekend van zijn eenmansoperettes en kartonnen uitklapdecors voor theatervoorstellingen. Voor een korte kennismaking met de wondere kartonnen wereld van Steef, klik hier:
Rijksmuseum
Thuis in de 17e eeuw t/m 11 januari 2026
Museumstraat 1, Amsterdam
www.rijksmuseum.nl
Meer over de poppenhuizen en museumhuizen in ‘Huismusea van Amsterdam’:
Heel mooi weer Froukje en leuk, die kijkdozen! Gaan we met Madelief zeker naar toe… En die decorstukken van Steef de Jong, prachtig!