Ooit heette het Koloniaal Militair Invalidenhuis Bronbeek. Dat was in de 19e eeuw, toen Koning Willem III zijn landgoed ter beschikking stelde voor een koloniaal veteranentehuis. Er wonen nog altijd oud-militairen, maar daarnaast is het nu een museum voor koloniale militaire geschiedenis. We duiken hier in onze ingewikkelde relatie met Indonesië. De presentatie van die geschiedenis is hier net zo oogstrelend als het land zelf, en tegelijk pijnlijk, onbegrijpelijk. Maar niet über-woke. Want nadenken doe je hier zelf.

We zijn dus op landgoed Bronbeek in het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek, zoals het tegenwoordig heet. Bij de opening van het tehuis in 1863 woonden hier 220 alleenstaande gepensioneerde manschappen en onderofficieren van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL).

Bij de ingang van het museum treffen we onze gids Joke. Een paar rolstoelen herinneren ons eraan dat dit niet alleen een museum is.

Er wonen nog altijd ongeveer vijftig voormalig militairen in dit oudste veteranenhuis van ons land. We komen ze af en toe tegen op onze rondwandeling.

‘Nog maar een enkele hoogbejaarde bewoner is afkomstig van het KNIL’, vertelt Joke. ‘Nu wonen hier vooral gepensioneerden die in latere jaren gediend hebben bij verschillende krijgsmachtonderdelen.’ Ze leidt ons eerst rond op de benedenverdieping, langs een forse verzameling meterslange oude kanonnen.

‘Er is hier zo veel geschiedenis dat ik jullie in één keer niet alles kan laten zien’, waarschuwt ze ons alvast.
We komen langzamerhand in koloniale sferen door de taferelen van militairen in een broeierig tropisch regenwoud.

Voordat we naar de vaste collectie gaan, zien we de tijdelijke tentoonstelling Hellships. Een geschiedenis die we niet kenden, van de gruwelijke zeetransporten van 120.000 krijgsgevangenen, burgergeïnterneerden en ruim 300.000 Indonesische dwangarbeiders tijdens de Japanse bezetting. Het moet een verschrikking zijn geweest, de ruim 223 hellships die de dwangarbeiders en gevangenen onder erbarmelijke omstandigheden vervoerden.

De gevangen aan boord waren op weg naar hun dwangarbeid aan de Birma-spoorlijn, of in de Japanse mijnen. Velen kwamen nooit aan. Want slechte hygiëne, gebrek aan voedsel, water en medische zorg èn constante geallieerde aanvallen eisten 22.000 tot 27.000 dodelijke slachtoffers.

Op de trap naar de bovenetage bekijken we oude foto’s en tekeningen van het Bronbeek van weleer. Natuurlijk zijn er ook de nodige Oranjeparafernalia, vooral van koning Willem III, stichter en beschermheer van het tehuis.

Eenmaal boven begint het ingewikkelde verhaal van de Nederlandse koloniale aanwezigheid in Indonesië tussen 1816 en 1962. De lange gangen worden geflankeerd door grote portretten van hoofdrolspelers uit deze koloniale geschiedenis.

Van gouverneur tot verzetstrijder.

De eerste museumzaal was vroeger een slaapzaal van de veteranen. Maar er is niets wat daar nu nog aan herinnert.

Het is nu een mysterieuze, schemerige ruimte vol koloniale gala-uniformen, schilderijen van gezagsdragers, medailles en wapens, omgeven door gevlochten manden, schalen en andere gebruiksvoorwerpen waarin de echo van Indië naklinkt. Alleen de geur van nootmuskaat moet je er zelf bijdenken.

De zee van poppetjes rondom de vitrine weerspiegelt de verhoudingen in de voormalige kolonie. De vele witte poppen zijn Indonesiërs. De schaarse blauwe poppen zijn de Nederlandse overheersers. En de rode poppen zijn mensen uit andere Aziatische en oosterse landen.

Natuurlijk is er hier extra aandacht voor de KNIL-geschiedenis, omdat de oorspronkelijke veteranen van Bronbeek in dit legeronderdeel dienden. Toch kwamen de vrijwilligers van het KNIL gek genoeg meestal niet uit Nederland.

Veel KNIL-strijders kwamen van Java, Timor, Noord-Sulawesi en de Molukken. Ook de nodige Zwitsers, Belgen en Duitsers namen dienst, net als 3000 Ghanezen, afkomstig uit een Hollandse nederzetting aan de Afrikaanse kust.

Tussen het wapengekletter, overheersing en dwangarbeid schijnt hier en daar een persoonlijke geschiedenis door. Vaak is dat de geschiedenis van gemengde huwelijken, verdwenen ouders, buitenechtelijke kinderen en ondergeschikte verhoudingen. Zoals deze vrouw, die pas vlak voor haar dood eindelijk haar zoon wist terug te vinden. Hij was als kind meegenomen naar Nederland.

Voor de achtergronden van de militaire geschiedenis, opkomend verzet, onafhankelijkheid en ‘het betonnen plafond’ kunnen we terecht bij deskundigen die verspreid over de tentoonstelling hun audio- of videoverhaal vertellen.

Dan gaat het ook over de harde dagelijkse werkelijkheid en de armoede die bestond naast het sprookjesachtige Couperus-beeld van ons Indië.



In de laatste zaal volgt de apotheose.

Van de onafhankelijkheidsverklaring en hoe het verder ging tot aan de permanent draaiende video met de excuses van premier Mark Rutte.


Na de officiële onafhankelijkheid in 1949 vertrokken vele duizenden mensen naar Nederland, al dan niet gedwongen.
Aan het einde van de tentoonstelling kan iedereen het eigen koloniale familieverleden napluizen in een enorme databank.

Met een Friese voornaam, een Franse achternaam zal ik er geen verloren gewaande familie ontdekken. Dus richt ik me vast op onze volgende, culinaire stop in restaurant Kumpulan, verderop op het landgoed.

Al worden hier in een grote eetzaal nog steeds maaltijden geserveerd voor de bewoners van nu, besnorde houwdegens van vroeger komen we niet meer tegen.

In een andere zaal van het restaurant kunnen wij – bezoekers met reservering – terecht voor een niet te versmaden Indonesische lunch of diner.
Selamat makan!

Verzoek van Kokkie: reserveer als je hier wilt eten, zodat ze weten voor hoeveel gasten ze moeten koken: https://kumpulan.nl/restaurant/
Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek
Naast vaste collectie: Hellships, gevangen op zee – tot eind 2025
Velperweg 147 (navigatie: Velperweg 153), Arnhem
https://www.bronbeek.nl
Prachtige foto’s en mooi verslag!!
Foutje van mijn kant (gids Joke). Er waren niet 6000 Afrikaanse soldaten, maar 3000.
Dank Joke, ik ga het aanpassen! groet, Froukje