Meestal kom je in het marmeren kunstpaleis Museum voor de Schone Kunsten Antwerpen om Vlaamse primitieven te bewonderen, of James Ensor. Maar deze zomer werd het paleis overgenomen door de gelauwerde Britse beeldhouwer Antony Gormley en zijn solotentoonstelling van vaak zeer grote werken. We gingen op zoek naar zijn boodschap.

De tentoonstelling begint al op het plein voor het museum en om de tentoonstelling te betreden, loop je bovendien door een zaal vol buizen en ringen van aluminium, die als een banen door de ruimte zweven. Daarmee wordt meteen Gormley’s belangrijkste thema duidelijk: de mens en zijn energie in de ruimte. De installatie maakt de bezoekers bewust van hun eigen lichaam en hoe dat zich verhoudt tot de ruimte. En tot de leegte.

Het menselijk lichaam staat vaak centraal in Gormley’s werk. Uitvergroot, verkleind, vervormd, solide of doorzichtig, van gietijzer of van witbrood, in een museum, in de publieke ruimte of zelfs in zee. Voor de meeste beelden gebruikt Gormley de vorm van zijn eigen lichaam als mal. In een Ted Talk (zie video onderaan) vertelt Gormley hoe zijn fascinatie hiervoor ontstond toen hij als kind gedwongen dutjes moest doen en doodstil bleef liggen in een veranderende ruimte. Het woord mediteren kende hij waarschijnlijk nog niet, maar zijn latere belangstelling voor het Boeddhisme heeft er vast mee te maken.
Sir Antony Mark David Gormley (1950)

Beeldhouwer Antony Gormley groeide op in Hampstead en studeerde archeologie, antropologie en kunstgeschiedenis in Cambridge. Na een bezoek aan India, om zich te verdiepen in het Boeddhisme, bezocht hij de kunstacademie en deed hij een postgraduate in beeldhouwkunst. Inmiddels is Sir Antony een van de meest toonaangevende kunstenaars van Groot Brittannië.

Een bekend ouder beeld van Gormley is Edge, een loden lichaam dat de zwaartekracht tart, op zoek naar de relatie tussen het lichaam en de omringende werkelijkheid. Het lichaam is voor Gormley niet alleen een uiterlijk ding, maar ook de drager van een innerlijk bewustzijn. De verhouding tussen lichaam, bewustzijn en buitenwereld is de kern van Gormley’s levenslange zoektocht, een thema dat hij steeds op nieuwe manieren weet uit te beelden.
Dat uitbeelden kan ook door een grote lijst vol te plakken met witte boterhammen, moet hij gedacht hebben toen hij Mother’s Pride bedacht.

De vorm van de mens in foetushouding sneed (of beet!) hij uit het witbrood, daarmee het beeld creërend van een kwetsbare figuur, gevoed door fabrieksbrood, ver verwijderd van de oorspronkelijke graankorrel en van de natuur.
Het zijn niet alleen sculpturen van Gormley die hier te zien zijn in het KMSKA. Zo is er bijvoorbeeld ook Exercise between Blood and Earth (hieronder), een grote tekening in rode kalk. Er staan telkens groepjes mensen bij dit werk, die samen zoeken naar de menselijke figuur die in de ‘boomstam’ of ‘vingerafdruk’ verborgen zit (hij zit in het midden en holt naar links).

Zien we hier in rode kalk een mensenlichaam als een uitdijend energieveld in de natuurlijke wereld? Is dit een verbeelding van de persoonlijke ruimte zonder grens, een kloppend en gelaagd aura van menselijke levenslust en aanwezigheid? Nee, deze uitleg heb ik niet zelf bedacht, maar het zou best kunnen.

Niet alle beelden van Gormley zijn gesloten, solide ijzeren figuren. In zijn serie Beamers gebruikt hij kleine balkjes voor een semi-doorzichtig lichaam dat interactie heeft met zijn omgeving. Zeker in dit geval, want we zien op de achtergrond stukken uit de permanente collectie van het museum waarmee Gormley’s mensfiguren het gesprek aangaan.

En tja, we kunnen het niet laten om één van ons te laten poseren, aangemoedigd door enkele andere bezoekers.
Verderop kruipen we in het hoofd van Gormley toen hij aan het bedenken, proberen en creëeren was. Het museum noemt het: ‘Een blik in het hoofd terwijl het nog aan het denken was,’ en toont een uitstalling van notities, modellen, voorstudies en geannoteerde boeken van de kunstenaar. Wat was de eerste gedachte toen hij aan dit werk begon, en wat werd het eindresultaat?
Zo is er ook een model van de prachtige Angel of the North.

Kijkers van de thrillerserie Vera kennen dit kolossale beeld wel. Het is niet te missen in Gateshead, want het heeft de spanwijdte van een jumbojet en is vier dubbeldekkerbussen hoog. Gormley bedoelde het als beschermengel en teken van hoop en transitie voor de regio, en tegelijkertijd een gids, die met open armen bezoekers van ver en dichtbij verwelkomt.

Tussen de modellen hangt een grote foto van Gormley’s fascinerende kunstwerk ‘Another Place‘, waarbij hij 100 gietijzeren beelden in zee plaatste (o.a. bij Liverpool). Bij laag water zie je ze allemaal, als het vloed wordt, verdwijnen steeds grotere stukken van de beelden onder water.

Helaas moeten we het hier met een foto doen, maar wat moet het fantastisch zijn om dit vanaf het strand in het echt te zien. Met voor iedereen een eigen betekenis: de kwetsbaarheid van de mens op aarde, het gevoel van overspoeld worden, klimaatrampen… Zelf zei Gormley erover dat het een poëtische verbeelding is van afscheid nemen, huis en haard verlaten op weg naar een de droom van een nieuwe toekomst ergens anders. Ergens waar je al of niet welkom bent.

En dan komen we bij Cave (2019), een zaalvullende wirwar van grote stalen kubussen, platen en gangen waar je doorheen kunt lopen. Voorzichtig en op de tast, want het is pikdonker daarbinnen. Dit is ‘de verbondenheid met de duisternis van het lichaam, die ik als een ruimte van potentieel zie. Laat het vrij, laat het een energieveld zijn, een ruimte in de ruimte,’ (Antony Gormley). In deze complete duisternis kun je nog eens nadenken over je lichaam en de ruimte. ‘Hier wordt je gedwongen om je te onderwerpen aan deze nieuwe architectuur, die eigenlijk geen architectuur is’, aldus Gormley. ‘Ik wil dat je teruggaat naar je absolute eerste vorm van zijn in de reis die je door dit werk maakt.’

Een lastige opdracht? Hij legt het uit in deze korte video over The Cave: https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=the+cave+antony+gormley&ie=UTF-8&oe=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:76737179,vid:8Eyaahq6z8U,st:0

Tot slot komen we weer uit bij Orbit Field III, de zaal met 37 aluminium ringen waar we begonnen. Nu is de cirkel rond. We zijn blij dat we Gormley in Antwerpen nog net konden zien. Want op 20 september sluit de tentoonstelling al weer en onze eerdere plannen strandden op hindernissen zoals hittegolven met 37 graden en stakingen van het openbaar vervoer.

In een inspirerende Ted Talk getiteld Making Space gaat Gormley – met een Brits gevoel voor humor – in op zijn idee van ‘space within us and space without us’. https://www.youtube.com/watch?v=vJ66jv8ICjc (video 15 min.)
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA),
Antony Gormley – Geestgrond t/m 20 september 2026
Leopold de Waelplaats, Antwerpen
https://kmska.be/nl
Bedankt Froukje voor het indrukwekkende en prachtige overzicht!
Dank Wijnand!
Dat is toch heel bijzonder Froukje.
Een vriendin uit Nijmegen was met een busreis en o.a. naar het museum.
Nu kan ik door jou zien wat zij allemaal gezien heeft.
Ik ben nog steeds heel blij met je weblog!
Kom je ook een keer naar Nijmegen naar het verbouwde Valkhof en samen lunchen bijvoorbeeld met Saskia?
Dank je Monique, en ik ben reuze blij met enthousiaste lezers zoals jij!
Weer een prachtig verslag van ons Gormley bezoek Froukje én het was erg gezellig.